فناوری‌های نوین همه شئون زندگی ما را تحت تأثیر قرار داده است. برای اینکه تأثیر     


 این فناوری‌ها را در زندگی امروز خود درک کنیم باید لحظه‌ای دست از کار بکشیم ...



و به گذشته‌ای نه‌چندان دور فکر کنیم.

هنوز سال های زیادی از زمانی نمی گذرد که برای پرداخت قبض های برق و آب و تلفن باید مدتی طولانی در صف های طویل بانک می ایستادیم، برای برداشت پول باید ساعت ها در بانک منتظر می ماندیم و برای ایجاد ارتباطی ساده و پرسیدن یک سؤال از کسی که در خارج از ایران زندگی می کرد باید ماه ها منتظر روند کند پست می بودیم.

دسترسی به رسانه ها و مقاله ها و محتوای مختلف فراتر از محتوای محدودی که در همسایگی جغرافیایی ما تولید می شد، کاری زمانبر و در بسیاری از اوقات غیرممکن بود.

بسیاری از مجلات علمی که در آن زمان منتشر می شدند برای انتشار خبری نو باید منتظر می ماندند تا مجله ای چاپ خارج از کشور که دسترسی فوری و سریع به منابع داشت، مطلبی را آماده کند و بعد از انتشار نسخه چاپی به ما برسد و با چند ماه تأخیر آن محتوا و خبر در اختیار مخاطب قرار بگیرد.

امروز اما داستان تغییر کرده است. سرعت انتشار خبرها و رویدادها به قدری زیاد است که گاه افراد عادی سریع تر از رسانه های عظیم می توانند به خبرها دسترسی پیدا کنند.


به همین مذاکرات هسته ای ایران و کشورهای جهان نگاه کنید. در زمان توافق ژنو، در حالی که خبرنگارها در انتظار خبری رسمی و انتشار آن و به قول معروف شکستن خبری به روز تلاشی بی امان می کردند، اولین خبر از اتاق مذاکرات و از سوی وزیر امور خارجه فرانسه در توئیتر وی منتشر شد. شهروندان عادی در سراسر جهان زودتر از بزرگ ترین دستگاه های خبررسانی ـ یا حداقل همزمان با آنها ـ خبر را دریافت و منتشر کردند.


دنیا پس از عصر رسانه های نوین تغییری جدی کرده است. در روزی که عملیات شکار اسامه بن لادن در جریان بود، نگرانی ها درباره درز خبر این عملیات به حدی بالا بود که به گفته مقام های درگیر در آن عملیات، نه تنها افرادی که باید در آن هنگام در کاخ سفید حضور می داشتند به شکل مخفیانه خود را به آنجا رساندند که برای جلوگیری از درز خبر و شایعه، حتی به آشپزخانه کاخ سفید گفته نشده بود که قرار است تعداد بیشتری افراد آن شب در آنجا باشند و کارمندان کاخ سفید از چند پیتزافروشی مختلف و به طور مستقل چند پیتزا سفارش دادند.


با همه این محافظه کاری ها زمانی که رویدادها در جریان بود، یک معلم ساکن ابوت آباد به نام سهیب عطار، با انتشار آنچه در همسایگی او در حال وقوع بود و با توئیت کردن آن عملاً اولین سرنخ ها را به خبرنگاران داد.


چند ساعت بعد وقتی اوباما به مسئولان رسانه ها اعلام کرد که قرار است نطقی مهم ایراد شود و باز هم در حالی که خبرنگاران رقابتی فشرده را برای اطلاع از موضوع نطق وی آغاز کرده بودند، این رئیس دفتر وزیر سابق دفاع آمریکا بود که خبر کشته شدن بن لادن را از طریق توئیتر خود منتشر کرد. دیگر دنیا برای شکسته شدن خبر منتظر هیچ کسی نمی ماند.


این تغییرات اما فقط در دنیای خبر رخ نداده است. از زمانی که اولین نمونه های شبکه های اجتماعی بر بستر اینترنت در حال توسعه بودند، ایده پردازی ها درباره تأثیرات آن بر دنیای رسانه به طور عام و بر تلویزیون به طور خاص شکل گرفت.


امروز این نظریه ها در عمل قابل مشاهده اند و امکان تولید محتوا برای بسیاری از شهروندان عادی و یا علاقه مندانی که پیش تر برای تولید و عرضه محتوای خود باید از دل هزارتوی پیچیده بروکراسی و لابیرنت ورود به یکی از رسانه های اصلی عبور می کردند، فراهم شده است.


بسیاری از کسانی که به روند انتشار موضوعات مختلف در رسانه های عادی اعتراض داشتند، فرصت را برای بیان دیدگاه خود فراهم دیدند و آنچه موفقیت آنها را می توانست تضمین کند جلب اقبال مخاطبی بود که ابعاد این رسانه جدید را کشف می کرد.


یکی از سریع ترین این واکنش ها در رسانه های چاپی نمایان شد. امکان انتشار ساده و ارزان محتوا در قالب وب سایت ها و از آن راحت تر وبلاگ ها، باعث شد رسانه های سنتی به سوی استفاده از فناوری های دیجیتال در کنار محتوای اصلی خود کشیده شوند. بسیاری از رسانه های بزرگ اقدام به تأسیس شبکه های مجازی خود کردند.


چنین فضایی به آنها فرصت می داد که محتوای بیشتری را در قالبی راحت تر بدون نگرانی هایی نظیر فضای فیزیکی برای چاپ و... برای مخاطبان خود عرضه کنند. اندکی بعد ظهور شبکه های اجتماعی مورد استقبال عمومی و به خصوص فیس بوک، یوتیوب و توئیتر و بعدتر اینستاگرام و البته سایر رسانه های کم مخاطب تر باعث شد تا این رسانه ها فرصت بی نظیری را در این قالب جدید کشف کنند. آنها به سرعت به این رسانه ها وارد شدند و شروع به استفاده از آنها برای انتشار محتوای خود و معرفی محصولشان کردند.


همین اتفاق بود که پدیده بازاریابی شبکه های مجازی را توسعه داد البته همه این حضور فقط به دلیل استفاده از فرصتی جدید نبود. رسانه ها متوجه رقیب قدرتمندی شده بودند. اگر آنها این فضا را از دست می دادند، دیگران آن را پر می کردند و امروز هم به رغم حضور جدی آنها در این فضا، گاهی یک شخص می تواند با همه این رسانه های عظیم رقابت کند.


این میل به حضور الکترونیکی در رسانه های مختلف با ظهور و رواج تلفن های همراه هوشمند و لوحه های لمسی توسعه بیشتری یافت. حالا مردم در هر جای دنیا می توانستند از طریق اینترنت به دنیای آنلاین وصل شوند و داده های خود را دریافت کنند.


مردم عمده وقت خود را به دور از صفحه های تلویزیونی سپری می کردند اما گوشی تلفن و یا لوحه ای لمسی همیشه در اختیار آنها بود. ظهور برنامک ها یا اپ های تخصصی استقبال سریع و چشمگیر رسانه ها را در پی داشت.


بسیاری از رسانه های چاپی اقدام به انتشار نسخه های الکترونیکی خود در قابل اپ های فعال کردند و همین موضوع به دوره ای منجر شد که گاهی از آن به هیستری دیجیتال در رسانه های چاپی یاد می شود.


افق باز پیش رو و در حال گسترش رسانه های دیجیتالی و امکان تعامل مستقیم با خواننده ها و تولیدکننده ها و امکانات بی نظیری که فناوری دیجیتال در اختیار رسانه های چاپی قدیم قرار می داد، نظیر امکان اضافه کردن فیلم، صوت، انیمیشن و لینک های بیرونی باعث شد تا بسیاری خبر از پایان ایام رسانه های چاپی بدهند و البته برخی از رسانه ها نیز به دام این هیستری جمعی افتادند.


شاید معروف ترین نمونه از این رسانه های بزرگ نیوزویک بود که بعد از سال ها که به عنوان مجله ای خبری و معتبر و عمومی در جهان انگلیسی زبان منتشر می شد، اعلام کرد تنها در قالب دیجیتال منتشر می شود و نسخه چاپی خود را تعطیل می کند. گذشت زمان البته نشان داد شکوفایی فناوری دیجیتال الزاماً به معنی پایان عصر چاپ نیست و شاید بتوان این دو را در تفاهم با هم رشد داد. استفاده از فناوری واقعیت افزوده که در سال های اخیر در ایران نیز باب شده و از تابستان گذشته روزنامه همشهری استفاده از آن را آغاز کرده است، نمونه ای از این راه حل هاست.

قدرت شبکه های اجتماعی

دلایل مختلفی درباره رشد و افزایش نفوذ شبکه های اجتماعی می توان عنوان کرد. اینکه چرا برخی از آنها با استقبال گسترده مواجه می شوند و برخی با اقبالی وسیع روبه رو نمی شوند. اما به هر روی امروز کمتر کسی می تواند به قدرت و نفوذ این شبکه ها شک کند.

نمونه های زیادی را می توان درباره این نفوذ عنوان کرد. برای مثال زمانی که شبکه توئیتر تأسیس شد، بسیاری آن را اقدامی برای نسل آنلاین و بی حوصله می دانستند که فقط می خواهد حرف های کوتاه خود را به اشتراک بگذارد؛ مگر در 144 کاراکتر چه حرف مهمی می شد زد و یا چه کار مهمی می شد انجام داد. روند حوادث نشان داد از دل توئیتر ابزاری بسیار قدرتمند شکل گرفته است.


حوادث اجتماعی که در گوشه و کنار جهان در سال های پایانی دهه 80 و سال های آغازین دهه 90 خورشیدی رخ داد و به ویژه در جریان آنچه به بهار عربی معروف شد، نشان داد که این ابزار نه تنها می تواند به جایگزینی برای رسانه های عادی بدل شود که قدرت تبدیل شدن به ابزاری برای فرایندهای مهم اجتماعی را دارد.


توئیتر این نقش را در جریان جنبش وال استریت نیز ایفا کرد. قدرتی آنچنان غیر قابل انکار که باعث شد گروه های مرجع نیز به سرعت به آن بپیوندند؛ از مقام های سیاسی گرفته تا هنرمندان و خبرنگاران و شبکه های رسمی رسانه ای.


امکانی که باعث رشد توئیتر شد همان چیزی بود که نقطه ضعف آن فرض می شد. خبرهای کوتاه، سریع و هدفمند؛ بدون حاشیه پردازی و از همه مهم تر قابل دنبال کردن.


فناوری ایجاد کلمات کلیدی جست وجو یا به قول معروف هشتگ ها، باعث شد کسانی که به موضوعی علاقه مند بودند، بدون اینکه الزاماً همه افرادی که درباره آن موضوع خاص حرف می زدند را دنبال کنند، بتوانند با جست وجوی آن کلمه کلیدی یا هشتگ (هشتگ در واقع یک کلمه مشخص از یک توئیت است که قبل از آن نشان # گذاشته می شود و با جست وجوی آن می توان همه توئیت هایی که از این کلمه استفاده کرده اند را مشاهده کرد) از بحث ها درباره آن موضوع باخبر شوند.


یکی دیگر از شبکه های اجتماعی که تأثیر جدی بر روند رسانه های تصویری داشت یوتیوب بود. یوتیوب با قابلیت به اشتراک گذاری نامحدود محتوای تصویری فرصتی برای تولید محتوای بصری تولید می کرد.


اگرچه در ابتدا این راهی برای به اشتراک گذاری فیلم های خانوادگی و تصاویر تهیه شده با دوربین های خانگی بود اما به سرعت فرصت های جدید در برابر این شبکه خود را آشکار کرد. ارزان شدن ابزارهای تصویربرداری و افزایش کیفیت دوربین های ساده ای که در گوشی های تلفن همراه وجود داشت و امکان ارتباط آن با اینترنت عملاً باعث می شد بسیاری فرصت ثبت رویدادها و اشتراک گذاری آنها را پیدا کنند.


حالا تقریباً همه افراد می توانستند از هر حادثه ای گزارشی تصویری و یا حداقل تصویری خام تهیه کنند. برای رسانه ها چنین ابزاری فرصت و تهدیدی جدی بود.


حادثه و رویداد خبری از قبل خبر نمی کند و احتمالاً هیچ خبرنگاری نمی تواند در لحظه رویدادی خاص در محل باشد اما همیشه افرادی در حوالی هر محلی که داستانی رخ می دهد حضور دارند و کافی است یکی از آنها گوشی مجهز به دوربین و ارتباط اینترنتی داشته باشد تا بلافاصله آن رویداد را به جهان مخابره کند.


یکی از دلایل توسعه جدی ایده گزارش های مردمی یا روزنامه نگاری شهروندی، همین فرصت ها بود. از سقوط شهاب سنگ در روسیه تا سقوط هواپیما در تهران دیگر هیچ رویدادی نمی توانست از چشمان دنیا پنهان بماند.


اگر زمانی گفته می شد تعداد تصاویر مربوط به سقوط یک هواپیما که گزارشگران موفق به ثبت آن شده اند نادر است، امروز تقریباً غیرممکن است که گزارشی تصویری از این نوع حوادث وجود نداشته باشد؛ البته اگر هواپیما به فراز اقیانوس یا جایی غیرمسکونی سقوط نکند.


همه قدرت یوتیوب البته به مشارکت در تولید گزارش های خبری محدود نمی شد. بسیاری از افراد ایده پرداز و خلاق با استفاده از این ابزار شروع به تولید محتوا کردند. محتوایی که امکان تولید آن برای رسانه های جدی وجود نداشت.


یوتیوب امروز میزبان انبوهی برنامه تولیدی سیاسی، فرهنگی، علمی و اجتماعی است که گاهی میزان بازدید آنها و امکان نفوذشان رشک رسانه های رسمی را برمی انگیزد.


یک شبکه یوتیوبی که به تولید انیمیشن های کوتاه یک تا دو دقیقه ای در زمینه پایان جایگزین فیلم های سینمایی می پردازد (HISHE)، به طور متوسط هر بار که ویدئویی را منتشر می کند بیش از 3میلیون بازدیدکننده دارد. یک برنامه کمدی که فقط برای پخش در یوتیوب تولید می شود تاکنون بیش از 19 میلیون مشترک داشته است و ویدئوهای آن قریب به 4 میلیارد بار دیده شده اند. این اعداد برای شبکه های رسمی و در بازار رقابتی امروز نیز نوعی رویا به شمار می رود.


یکی دیگر از ویژگی های یوتیوب، امکان انتخاب محتوا از سوی بیننده است و همین موضوع باعث شده تا رسانه های اصلی نیز به آن بپیوندند. با تغییر امکانات و محصولاتی که امروز در سبد محصولات رسانه ای افراد قرار دارد، بسیاری ترجیح می دهند به جای اینکه به یک رسانه خاص وابسته باشند به سبدی از محصولات رسانه ای مراجعه کنند.


آنها شاید یک برنامه مشخص از یک شبکه نه چندان معروف را دوست داشته باشند و بخواهند آن را در کنار ویدئویی غیررسمی و گزارشی از شبکه ای دیگر ببینند.


همین موضوع باعث شده است تا شبکه های خبری و به ویژه شبکه هایی که به طور طبیعی در فهرست شبکه های مورد استفاده مردم نیستند، به یوتیوب روی بیاورند.


یکی از شبکه های خبری مهم که به طور منظم از یوتیوب استفاده می کند، شبکه انگلیسی زبان روسیه یا (RT) است.


در بسیاری از کشورها که استفاده از بسته های کابلی تلویزیونی رایج است قطعاً شما نمی توانید شبکه RT را در فهرست شبکه های عمومی خود پیدا کنید و اگر سرویس دهنده محلی شما این شبکه را در اختیار داشته باشد نیز برای استفاده از آن باید هزینه اضافه ای پرداخت کنید اما بسیاری از مردم حاضر به چنین خرید عمده و پرهزینه ای نیستند.


شبکه RT بسیاری از برنامه های خود را به طور کامل در یوتیوب می گذارد تا افراد بیشتری آن را ببینند و تأثیر رسانه ای خود را افزایش دهد. یکی از معروف ترین برنامه های این شبکه در یوتیوب، گزارش های متفاوت یا آلترناتیوی است که ابی مارتین در برنامه «بریکنگ ست» یا شکستن صحنه ارائه می دهد. این تجربه کارآمدی است که شبکه های ما و از جمله شبکه پرس تی وی نیز از آن بهره می برد.


امروزه شبکه های اجتماعی، قدرت خود را چنان افزایش داده اند که یک فرد با دانش و آگاهی و پشتکار با استفاده از این فرصت رسانه ای می تواند دست به ساخت یک برند جدید بزند. یکی از نمونه های اخیر این ماجرا مربوط به یک مروج علم آمریکایی به نام الیز اندرو (Elise Andrew) است که تنها به مدد مجموعه شبکه های اجتماعی موفق به ایفای نقشی مهم در ترویج علم شده است؛ تا حدی که کلمبیا ژورنالیسم رویو که یکی از ژورنال های تخصصی درباره رسانه است، از او به منزله نخستین برندی در ژورنالیسم یاد کرده که تنها به مدد رسانه های اجتماعی و به تنهایی و مستقل ساخته شده است و گزارشی از او را به عنوان داستان روی جلد خود منتشر کرد.


روند استفاده از شبکه های اجتماعی روندی رو به رشد و حداقل تا مدتی نه چندان کوتاه غیر قابل مهار است. امروز نسلی از نوجوانان و جوانان در دنیا زندگی می کنند که بومیان دنیای مجازی به شمار می روند.


اگر ما و نسل های قبل از ما مهاجران دنیای پیشامجازی به دنیای مجازی بودیم و کم کم کار با ابزارهای این دنیا را یاد گرفتیم، نسل جدید در این دنیا به دنیا می آیند، بسیاری از آنها قبل از اینکه نوشتن را یاد بگیرند کار با تبلت ها و گوشی های هوشمند و بازی های کامپیوتری را یاد می گیرند و توانایی شان در تایپ بهتر از توانایی نوشتن آنهاست. آنها دنیا را از دریچه متفاوتی از ما می بینند.


برای آنها ایمیل، فیس بوک، توئیتر، وایبر، اینستاگرام و آنچه در آینده به وجود خواهد آمد تنها بخشی از تجربه دنیای مدرن نیست، بلکه بخشی از فرایند رشد آنها و خاطره جمعی شان است.


این نکات به معنی مثبت بودن مطلق این فضا نیست. نکته بسیار مهمی که در بحث های مربوط به رشد و توسعه فناوری باید در نظر گرفته شود، ایجاد تمایز میان بستر نشر و محتوای منتشرشده است.


در روزنامه سنتی، در کتاب، در فیلم، در شبکه های تلویزیونی، در ماهواره، در شبکه های اجتماعی و.... می توان هر نوع محتوایی را تولید و منتشر کرد. نکته اینجاست که نگرانی هایی که در زمینه استفاده روزافزون از فناوری های ارتباطات مجازی مطرح می شود، واقعی است.


امروز می دانیم بسیاری از آژانس های اطلاعاتی و حتی شرکت های خصوصی در تلاش اند اطلاعات موجود در فضای مجازی افراد را جمع آوری کنند.


برخی از آنها به دنبال استخراج داده ها هستند و در میانِ این انبوه داده های به نظر بی ربط دست به معدن کاوی داده (Data Mining) می زنند و از ابزارهای آن برای پیشرفت خود استفاده می کنند.


همین خطرها در قالبی دیگر و در هر واسطه دیگری نیز وجود داشته است. به نظر می رسد به طور عام، جهان امروز در حال توسعه به سوی دنیایی با گشودگی های بیشتر است اما این اتفاق قطعاً چالش برانگیز خواهد بود و چالش آن برای جامعه ای مانند ما بیشتر است.


اما واقعیت دیگری نیز وجود دارد و آن روند در حال توسعه در این فضاست. راهبرد ما در مقابل نفوذ رسانه های جدید چگونه خواهد بود؟ آیا محدودیت های غیرهدفمند می تواند در درازمدت مشکل و نگرانی را حل کند؟


برای پاسخ دادن به چنین سؤالی باید نگاهی به آینده و برندهای قدرتمندی انداخت که اکنون در جهان پیگیری می شود.

در حال حاضر شخصی مانند ایلان ماسک (بنیانگذار پی پال و مؤسس اسپیس ـ ایکس؛ نخستین شرکت خصوصی که موفق به اعزام سفینه های فضایی به فضا و مشارکت با ناسا برای خدمت رسانی به ایستگاه فضایی بین المللی شد و همچنین مدیر ارشد تسلا موتور که نخستین نسل از ماشین های پاک آینده را تولید می کند) اعلام کرده است قصد دارد با کمک ماهواره های تولیدی شرکتش که به کمک پرتابه های شخصی شرکت او به مدار می رود، امکان دسترسی به اینترنت رایگان و بدون محدودیت را در سراسر جهان فراهم کند.

شاید تا چند سال دیگر و یا چند دهه دیگر تنها راه مبارزه یا فیلتر کردن ورودی های اینترنت، کشیدن سقفی فلزی بر شهرها باشد.

بررسی های آماری نشان می دهد به رغم اشتیاق مخاطبان به استفاده از شبکه های اجتماعی هنوز تلویزیون های رسمی بیشترین میزان مراجعه در میان عامه مردم را دارند.

کم کم تعداد بیشتری از مردم به سراغ امکانات آنلاین می روند و سبد محصولات خود را توسعه می دهند اما تلویزیون تا مدت های طولانی و با وجود ظهور شبکه های آنلاین و مجازی و شخصی، رسانه ای تأثیرگذار خواهد ماند. با این حال باید قبول کرد که این حضور دستخوش تغییری اساسی می شود. امروز اگر به روندهایی که درباره ساختار فیزیکی و فنی نمایشگرهای تلویزیونی وجود دارد نگاه کنید، متوجه رشد سریع تلویزیون های هوشمند می شوید.

تلویزیون هایی که با توجه به جدی بودن نقش شبکه های اجتماعی و رسانه های جدید سعی می کنند آنها را در دل خود به کار بگیرند و به طور پیش فرض بسیاری از این رسانه ها را در خود جای داده اند.

شبکه های بزرگ جهان، امروز ناچارند در کنار هر برنامه خود هشتگی اختصاصی را روی صفحه نمایش نشان دهند (مهم نیست که برنامه و شبکه، موضوعی خبری را دنبال کنند یا در حال پخش سریالی تلویزیونی باشند) تا مخاطبان با استفاده از آن بتوانند درباره برنامه حرف بزنند و تبادل نظر کنند.


این اتفاق باعث افزایش نفوذ آن رسانه می شود و بسیاری از بحث ها را در فضای مجازی ـ که به هر حال شهروندان به آن دسترسی پیدا می کنند ـ به سمت موضوع مورد قبول سیاستگذاران می کشاند.


ما نمونه های کوچکی از این توانایی را تجربه کرده ایم. برنامه تلویزیونی «نود» با اجرای عادل فردوسی پور، یکی از ابتدایی ترین این امکانات را به بهترین شکل مورد استفاده قرار داده و با استفاده از مسابقه های پیامکی خود ـ که رسانه ای یک طرفه و غیرتعاملی است ـ تعداد بسیاری مخاطب جدید یافته است. تصور کنید در هنگام اجرای این برنامه، اگر دسترسی عمومی به فضایی مانند توئیتر وجود داشته باشد، با اعلام هشتگ اختصاصی برنامه، چه حجم از افرادی که داخل ایران به این شبکه دسترسی دارند بحث خود را صرف موضوعی می کنند که درون ساختار تعریف شده است.


البته در این مسیر قطعاً ناهمواری ها و نگرانی های مهمی نیز وجود دارد اما پذیرش صورت مسئله اولین گام در راه حل کردن آن است و اکنون شاید یکی از مهم ترین مسائل برای سیاستگذاران رسانه در ایران این باشد که وجود رقیبی قدرتمند، سرکش و واقعی را به رسمیت بشناسند.

رقیبی که می توان از قدرت آن استفاده کرد و در برابر خطرات احتمالی اش با کمک ابزاری که خودش فراهم می آورد، دفاع کرد و یا اینکه صورت مسئله را فراموش کرد و یکباره با حادثه ای شگفت انگیز و غیرمنتظره خود را روبه رو دید.


ادامـــه ی مـطــلــب

نظرات ()

لینک ثابت - نوشته شده توسط پایگاه بسیج دانشجویی شهید آوینی در یکشنبه 16 آذر 1393 ساعت 09:37 ب.ظ